2. SPREEKWOORDENDEKSELS
EETGEWOONTEN BIJ DE BAFIOTE
Zoals uit het citaat van Jan Vissers al is gebleken hebben de potdeksels die centraal staan in de tentoonstelling "in der minne schikken" betrekking op de huwelijksrelatie tussen man en vrouw. Ze worden onder speciale omstandigheden gebruikt om etenspotten of te dekken, vandaar dat we nu eerst zullen ingaan op de eetgewoonten.
De Bafiote eten eenmaal per dag een volwaardige maaltijd en daarnaast wat tussendoortjes, zoals een handje pinda's en een hapje van de vorige dag. De hoofdmaaltijd wordt in de namiddag gebruikt en bestaat uit maniok met een pittige saus, bereid uit o.a. vlees, groenten, palmolie en gestampte pepers. De tamelijk neutraal smakende maniok -een wortelgewas - heeft alvorens te worden opgediend een aantal bewerkingen ondergaan. Meestal wordt een hoeveelheid voor meerdere dagen tegelijk bereid. De saus wordt voor elke maaltijd opnieuw klaargemaakt en vervolgens heet geserveerd. Hij wordt door de vrouw thuis in een kookpot, die op drie stenen rust, bereid, terwijl de man elders bezig is of in afwachting van de maaltijd onder het clanafdak ( Een clanafdak is een ontmoetingsplaats voor de mannelijke leden van een matrilineaire verwantengroep. Qua constructie hebben we te maken met een bouwwerk met een zadeldak en zonder wanden. Uit het aantal afdaken in het centrum van een dorp kan men aflezen hoeveel afstammingsgroepen zich ter plaatse bevinden.) in het centrum van het dorp met andere leden van zijn verwantengroep zit te praten. Mannen en vrouwen eten gescheiden.
Wanneer de saus klaar is en een deel van de inhoud van de kookpot in het sauspotje is overgeschept brengt een kind dit samen met de etenspot met maniok naar het clanafdak. Een blad van de bananenplant wordt gebruikt om het potje met warme saus af te dekken. Met een liaan wordt het blad om de rand van het potje vastgebonden. Mocht de man nog niet aanwezig zijn wanneer de maaltijd gebracht wordt, dan worden de potten ergens neergezet. Iedereen herkent zijn eigen potjes en iemand hoeft slechts zijn vinger in de saus te steken om te weten of deze van zijn vrouw afkomstig is. Elke saus heeft zijn speciale "flavour", o.a. omdat iedere vrouw bij het stampen van de pepers haar eigen vijzel gebruikt waarin ook nog tal van andere produkten, zoals tabak, worden fijngestampt. En dat proef je!
Bafiote dorp met in het centrum twee clanafdaken.
Sauspotje met een spreekwoordendeksel.
SPREEKWOORDENDEKSELS
Hiermee zijn de spreekwoordendeksels, zoals die op de tentoonstelling te zien zijn, tot nu toe eigenlijk nog niet aan de orde geweest. Terwijl in het verleden ook wel eenvoudige, niet bewerkte houten deksels werden gebruikt om etenspotten of te dekken, werden de echte spreekwoordendeksels slechts ingezet wanneer er moeilijkheden dreigden. Zo kon een vrouw, wanneer ze haar man wilde laten weten dat hij was veranderd en dat zijn gedrag haar niet meer beviel, hem een etenspot sturen met daarop een deksel met als hoofdmotief een hanestaart; bij de hanestaart hoort namelijk het gezegde "Bij het begin is hij recht, maar verderop wordt hij krom". Wat bij afbeelding op een spreekwoordendeksel zoveel wil zeggen als: Vroeger was je een aardige jongen, maar ik vind je niet in je voordeel veranderd. Indien je mij niet wilt verliezen is het zaak op je tellen te passen!
Etenspot met een eenvoudig, niet bewerkt deksel.
Spreekwoordendeksels met in het midden een uitbeelding van een hanestaart.
Om deze en andere boodschappen mogelijk te maken beschikten de meeste
Bafiote vrouwen in het verleden over meerdere potdeksels, die ze bijvoorbeeld
bij hun initiatie of bij hun huwelijk van andere vrouwelijke verwanten
hadden gekregen. Soms lieten ze, als ze zelf met een bepaald probleem geconfronteerd
werden, een deksel bij een houtsnijder maken.
HET OPLOSSEN VAN GESCHILLEN
Hoe moeten we deze spreekwoordendeksels nu in de Bafiote cultuur plaatsen? Om het verschijnsel van de spreekwoordendeksels goed te begrijpen is het van het grootste belang te weten welke functie ze in de plaatselijke samenleving vervullen. Om te voorkomen dat de vaak verrassende symbolen op de deksels het zicht op de functie van de voorwerpen belemmert, dienen we ons voortdurend te realiseren dat het wezenlijke van de deksels niet het doorgeven van een uit beeldsymbolen opgebouwde boodschap is. De essentie van de deksels zit in de poging een conflict tussen een man en zijn vrouw te beslechten. Het is duidelijk dat het inzetten van een spreekwoordendeksel niet de enige mogelijkheid is zo'n conflict uit de wereld te helpen. Het is zelfs niet de meest voor de handliggende. Het inzetten van een spreekwoordendeksel wordt bij de Bafiote voorafgegaan door gevoelens van irritatie, ruzies en gesprekken. Zoals de meeste Nederlandse vrouwen na een ongelukkige uitval van hun man ook niet meteen naar een Bureau voor Huwelijks- en Gezinsmoeilijkheden zullen stappen!
HARMONIE
Het inzetten van een deksel is niet bedoeld om iemand op de kast te
jagen of in zijn hemd te zetten. Het is een poging de rust en harmonie
in de relatie tussen man en vrouw te herstellen. Veelzeggend is in dit
verband een spreekwoord dat is opgetekend bij een oostelijke groep van
de Kongo-familie: "Een conflict in een gemeenschap is als een brand in
een bos!" Waar het niet om gaat is om wraak te nemen of een schuldige aan
te wijzen. Aangezien het met elkaar in harmonie leven een doel is dat ieder
lid van de gemeenschap zich behoort te stellen, is in wezen iedereen mede
schuldig aan het uitbreken van een conflict. leder individu heeft de taak
er voor te zorgen dat het niet zo ver komt en heeft in zekere zin gefaald
als er onder het clanafdak toch een etenspot met een spreekwoordendeksel
wordt bezorgd.
Bafiote vrouwen
NIET IN HET BEKLAAGDENBANKJE
Er is dan ook geen sprake van één beklaagde; in wezen heeft men te ma ken met een geval van collectieve schuld, zodat de ander het recht niet toekomt achter zijn hand te gniffelen en zich buiten schot te houden. Om te voorkomen dat een conflict uitgroeit tot een "bosbrand" die de groep verteert, moet er gehandeld worden, voordat de vrouw bijvoorbeeld het dreigement dat in veel deksels vervat is "Pas op of ik ga weg!" waarmaakt. Mocht dat gebeuren dan ligt er eventueel een groter probleem, dat niet meer binnen de verwantengroep van de man valt of te handelen, in het verschiet. Een deksel dat door een vrouw op de etenspot van haar man is geplaatst is dus niet alleen een ernstige vingerwijzing voor de man, het is ook een uitnodiging aan alle onder het clanafdak aanwezige leden van de verwantengroep van de man zich met het oplossen van de moeilijkheden te gaan bemoeien.
"IN DER MINNE SCHIKKEN"
Dat het bij de potdeksels in principe om een eenrichtingsverkeer gaat
-een vrouw zendt een spreekwoordendeksel aan haar man- hangt behalve met
de aard van het voorwerp, vermoedelijk ook samen met de positie van de
vrouw. Zij is na haar huwelijk "aangeschoven" bij de verwantengroep van
haar man en verkeert daarmee per definitie in een zwakke positie. Zeker
in het begin is zij, met name wanneer zij afkomstig is uit een ander dorp,
een vreemdelinge. Zou zij haar huwelijksproblemen naar haar omgeving ventileren,
dan zou dat kunnen worden opgevat als het in het openbaar aanvallen van
een lid van de verwantengroep waarmee zij samenleeft. Zij zou zelfs de
relaties tussen haar eigen verwantengroep en die van haar man onnodig kunnen
belasten. Door gebruik te maken van een spreekwoordendeksel wordt iedereen
in zijn waarde gelaten en wordt dit probleem vermeden. De moeilijkheden
die uit de beeldsymbolen op het deksel vallen of te lezen, worden als het
ware aan alle onder het clanafdak aanwezige mannelijke verwanten van de
echtgenoot voorgelegd. Er wordt een beroep gedaan op hun collectieve verantwoordelijkheid.
Zodoende komt het niet tot een scherpe, openlijke uitwisseling van verwijten
maar is er in wezen een voorstel gedaan, de zaak in gezamenlijk overleg
"in der minne" te schikken. Het initiatief wordt daarmee in wezen aan de
kant van de verwantengroep van de man gelegd. Tegelijkertijd bezorgt de
klagende vrouw zichzelf een aanzienlijk tactisch voordeel; wanneer haar
klachten als gegrond worden ervaren mag zij zich op de verbale steun van
de verwanten van haar man verheugen en is de laatstgenoemde duidelijk in
het defensief gedrongen.
Vrouw met kopmand; afgebeeld op een spreekwoordendeksel betekent
de kopmand "Pas op, of ik ga weg".
Kookstenen en brandhout.
Het opengooien van een probleem door gebruik te maken van een spreekwoordendeksel heeft ook nog andere voordelen. Wanneer een man en een vrouw zich zo in een probleem hebben vastgebeten dat de betrekkelijkheid ervan hun ontgaat, kan een openlijke gedachtenwisseling zeer heilzaam werken. Ineens blijken aspecten, die eigen leken aan hún conflict, veel algemener te zijn dan werd verondersteld.
Bovendien zit bij een spreekwoordendeksel "de pleister op de wonde"
in de staart! Om haar goede bedoelingen te tonen zal de vrouw deze keer
extra veel aandacht besteden aan de saus; indien "de liefde van de man
door de maag gaat" zeker niet de slechtste uitnodiging om tot een vergelijk
te komen!
Drukte in een Bafiote-dorp ter gelegenheid van een huwelijk.
SPREEKWOORDENDEKSELS: ONTSTAAN EN INTERPRETATIE
In het voorgaande is reeds gebleken hoe een vrouw aan haar deksels placht te komen. Nog niet duidelijk is wat er moet gebeuren wanneer voor een bepaalde moeilijkheid geen deksel voorhanden is, terwijl ook nog in het midden is gelaten hoe bepaalde combinaties van beeldsymbolen weer worden "terugvertaald" in menselijke klachten en problemen.
Zoals we hebben gezien beschikten de meeste getrouwde vrouwen over meerdere
spreekwoordendeksels die ze tijdens hun initiatie of tijdens hun huwelijk
hadden gekregen en die in het algemeen inzetbaar zijn bij de meest voorkomende
echtelijke problemen. Mocht een vrouw nog een deksel met een andere bood
schap nodig hebben dan leende ze die bij haar buurvrouw of ze stapte naar
een houtsnijder om het deksel met de gewenste boodschap te laten vervaardigen.
Niet alle houtsnijders waren daartoe zonder meer in staat. Sommige waren
echter als gevolg van hun ruime ervaring zo goed ingevoerd in het gebruik
van beeldsymbolen dat zij bij machte waren, nadat de vrouw haar moeilijkheden
had uitgelegd, te adviseren over de samenstelling van de motieven op het
te vervaardigen deksel. Was dat niet het geval dan kon de vrouw zich voor
advies wenden tot de nkotikuanda, de specialist in het gewoonterecht en
de clantradities en een groot deskundige op het gebied van spreekwoorden.
Met zijn advies ging de vrouw terug naar de kunstenaar die vervolgens het
deksel sneed.
Een in ivoor uitgewerkte voorstelling van een nkotikuanda. In zijn hand een sceptermes.
Terwijl de eenvoudige deksels met één hoofdfiguur en een
enkele bijfiguur door iedereen konden worden begrepen, was dat niet noodzakelijkerwijs
het geval bij een deksel waar het advies van de nkotikuanda aan te pas
was gekomen. Wanneer een dergelijk deksel op een etenspotje onder het clanafdak
werd bezorgd kon er extra deining ontstaan: "Een bijzondere deksel! Wat
is er aan de hand?" Voor de echtgenoot zat er dan niet veel anders op dan
op te biechten wat er was voorgevallen. Wanneer hij zich op de vlakte hield
of deed alsof hij van de prins geen kwaad wist kon de houtsnijder of de
nkotikuanda die bij de vervaardiging van het deksel betrokken waren geweest
uitsluitsel geven. Als een volleerd toneelspeler bestudeerde de nkotikuanda
het deksel om vervolgens, de symbolen onderling verbindend, vorm te geven
aan de problemen waarmee de vrouw enkele dagen eerder bij hem haar opwachting
had gemaakt.
EEN VOORBEELD VAN HET GEBRUIK VAN EEN SPREEKWOORDENDEKSEL: "DE LUIE SLAK".
Aan de hand van een door Jan Vissers bijgewoond en opgetekend voorval zal nu meer inhoud worden gegeven aan het voorafgaande. Het relaas gaat over het bezoek dat een tante bracht aan haar nichtje Chimambu, tijdens haar verblijf in de initiatiehut, waar ze werd voorbereid op de taken en plichten in haar aanstaande huwelijk. Het deksel dat Chimambu bij die gelegenheid van haar tante cadeau kreeg (R.v.V 2966138) symboliseert een gezegde waarachter het nu volgende verhaal schuilgaat.
Volgens de aantekeningen van Jan Vissers begon de tante van Chimambu haar verhaal aldus:
"Alle kinderen van onze clan kennen het spreekwoord "Oh slak! Ruk aan
de liaan om te maken dat de duif wegvliegt!" Maar jullie kennen - en hierbij
richtte de vrouw zich tot Chimambu en haar vriendinnetje - de ervaring
niet die voor mij aan dit gezegde kleeft en daarom zal ik jullie die nu
vertellen. Immers, deze ervaring bevat wijze lessen over de luiheid en
het gezegde is door onze voorouders uitgevonden.
Meisje in een initiatiehut.
Spreekwoordendeksel over "de luie slak".
Hier is een potdeksel, Chimambu. Ik geef het aan jou, want jij bent mijn nicht. Je moeder en ik zijn zusters, zusters van dezelfde buik en dezelfde verwantengroep. Op het deksel staan verschillende figuren die tesamen een verhaal uitbeelden. Kijk maar, je ziet er vijf: Een schildpad, een slak, een duif, een man en een hond. Rondom deze groep heeft de manke kunstenaar M'bazu een liaan gekerfd, want die hoort bij het verhaal.
Jullie weten dat mijn eerste huwelijk is gestrand vanwege de luiheid van mijn toenmalige man Bolo. Lui dat hij was, niet te geloven! Ik heb veel verdriet gekend tijdens mijn leven, allemaal door zijn schuld. Want zoals het oude spreekwoord zegt "Als een getrouwde vrouw naakt rondloopt is de schande niet voor haar maar voor haar man".
Terwijl de andere vrouwen van hun mannen mooie lappen kregen, liep ik erbij in vodden. Bolo was als gevolg van zijn luiheid niet in staat voor mij een nieuwe lap te kopen en ik heb dan ook vaak ruzie met hem gehad. Het was hopeloos! Bolo ging maar door met palmwijn drinken en hennep roken.
Ten einde raad ben ik toen naar de houtsnijder M'bazu gegaan. Hij was een wijs man en een bekwaam snijder van potdeksels. Ik gaf hem een lekkere kip met een pittige suas. Onder het eten vertelde ik hem mijn problemen. Hij hoorde mijn klachten aan en toen ik uitgesproken was knikte hij begrijpend. Hij vertelde dat hij een potdeksel had dat precies op mijn situatie sloeg. Hij zocht in een mand en kwam te voorschijn met dit deksel en vertelde daarbij het volgende verhaal:
"Aan de voet van de struik zat een schildpad aan een paddestoel te knabbelen. Een eindje van de grond, halverwege de struik, bevond zich een slak en helemaal bovenin zat een duif. Plotseling zag de schildpad een jager naderen met zijn hond. De schildpad zei tegen de slak: "Hé slak! Ruk eens aan de liaan om te zorgen dat de duif wegvliegt!" Maar de slak was lui en dacht: Wat kan het mij schelen of de duif geschoten wordt! En hij bleef rustig zitten.
Even later klonk er een schot! De duif viel bovenop de schildpad. In de kortst mogelijke tijd was de hond ter plaatse en een ogenblik later arriveerde ook de jager. Deze bukte zich en riep blij verrast: "Hé ook nog een schildpad! Daar kan ik een heerlijke pot soep van laten koken. Vervolgens raapte hij de duif en en de schildpad op.
Maar nu had hij een liaan nodig om zijn buit bijeen te binden. Hij keek om zich heen. "Mijn God! Wat heb ik een geluk! Daar zit ook nog een slak! Trouwens, dat slakkehuis komt mij goed van pas, want ik moet binnenkort toch nog een keer naar de nganga - inheemse dokter - voor een geneesmiddel".
"En zo werd de slak gevangen door zijn eigen luiheid".
Schelp waarin door een inheemse dokter een krachtstof is aangebracht.
Daarmee eindigde het verhaal van M'bazu. En nu zullen jullie wel benieuwd zijn of het deksel mij nog iets heeft opgeleverd? Ja, toch wel iets. Met dat deksel heb ik ruchtbaarheid gegeven aan mijn problemen. Alle mannelijke leden van de verwantengroep waren boos over de luiheid en gierigheid van Bolo. Zij eisten dat hij een nieuwe lap voor mij zou kopen en die heb ik gekregen. Als ik er nog over nadenk, dan zijn de kip en het deksel niet voor niets geweest! M'bazu kreeg van mij een kip, ik kreeg van hem dit deksel en Bolo kon er niet onderuit, mij een nieuwe lap te geven. Door middel van deze kip dus geen ei, maar een nieuwe lap! Ik heb hem gedragen totdat hij tot op de draad versleten was. Toen heb ik Bolo opnieuw een lap gevraagd. We hebben een fikse ruzie gekregen, want Bolo was opnieuw in zijn oude gewoonte vervallen: Palmwijn en hennep en het resultaat was luiheid. Uiteindelijk ben ik gescheiden van Bolo en ben ik met Chico getrouwd. Hij is een goede man die er voor zorgt dat ik mij redelijk kan kleden. En dat hoort zo! Want zoals het spreekwoord luidt dat we van onze voorouders hebben gekregen: "Er zijn drie stenen nodig om een kookpot in evenwicht te houden". Ten eerste moeten man en vrouw allebei vruchtbaar zijn. Daarnaast moeten man en vrouw voor het eten zorgen en moet de vrouw lekker koken. En ten derde moet een man zijn vrouw kleden. Voor wat betreft het eerste is Bolo niet lui geweest. Ik heb, zoals jullie weten, van hem drie kinderen gekregen. Het eten was voor wat mij betreft ook geen probleem. Ik kon heerlijk koken, mijn saus was pittig en bij de mannen zeer geliefd. Ik heb het recept altijd voor mijzelf gehouden, maar ik zal het aan jou vertellen, Chimambu, omdat jij mijn nicht bent. Tenslotte, nicht Chimambu, is deze deksel voor jou. Want alhoewel je gaat trouwen met een ijverige man kun je het uiteindelijk nooit weten. Als Chikuku omkeert als een blad aan een boom en lui wordt, gebruik dan mijn deksel om de leden van zijn verwantengroep op de hoogte te brengen. Ik hoop dat je gelukkig zult worden en dat Chikuku je goed zal kleden!"
Zo eindigde het verhaal van de tante van Chimambu.
Etenspot met een spreekwoordendeksel : Een kookpot, rustend
op drie stenen.
1. INLEIDING | 2. SPREEKWOORDENDEKSELS | 3. BEELDSYMBOLEN EN HUN BETEKENIS | 4. VIJFENVEERTIG SPREEKWOORDENDEKSELS I | SPREEKWOORDENDEKSELS II