24. HOOFDFIGUUR: EEN AAMBEELD
Gezegde: Een stuk ijzer (dat vroeger veel geld waard was) wordt nu door kinderen gebruikt om er noten op te kraken.
Bijfiguren: 1. zon en (x) 6. palmnoot (x)
2. maan (x) 7. nsaka-besje en (x)
3. huwelijksfetisj (x) 8. ananas (x)
4. blaasbalg (x) 9. plukstok en (x)
5. pinda en (x) 10. hand (x)
Betekenis: Alhoewel wij getrouwd zijn (3) weet jij mij niet te
waarderen
(hoofdfiguur). Toch ben ik belangrijk voor jou, met name op sexueel
gebied (4). Hel is niet mijn bedoeling je te kwetsen, maar ik zal je wel
de waarheid zeggen (7 en 8): Je bent hooghartig (9 en 10), maar ik ben
de sterkste (2) en de belangrijkste (5), want ik heb kinderen en jij hebt
geen afstammelingen (1 en 6). (RVV 2966-61)
No. 24
25. HOOFDFIGUUR: TWEE VERSCHILLENDE FETISJMANDJES
Gezegde: Ieder mens heeft zijn eigen fetisj.
Bijfiguren: 1. enkele dubbelrammelaars (ingekrast)
Betekenis: Wij hebben altijd ruzie, maar denk niet dat dat uitsluitend
mijn schuld is (t); ieder mens heeft zijn eigen gebrek (hoofdfiguur).
N. B. Bij de dubbelrammelaar hoort het gezegde: "de dubbelrammelaar
rammelt tegen zijn eigen broer".
(RVV 2966-68)
No. 25
26 . HOOFDFIGUUR: TWEE SLAKKEN
Gezegden: A. Als een slak zich ergens vastgezet heeft, houdt hij stevig vast.
B. Zolang een slak leeft, kan men het slakkehuis niet gebruiken om er iets in te doen.
Bijfiguren: uitsluitend versiering, geen betekenis
Betekenis: Ik laat me niet verdrijven (A). Wanneer ik dood ben
neem je maar een andere vrouw (B).
N. B. Slakkehuizen worden o.a. gebruikt voor het vervaardigen van
fetisjen. De krachtstof wordt dan in de schelp aangebracht (zie gezegde
B).
(RVV 2966-78)
No. 26
27. HOOFDFIGUUR: EEN BLAASBALG MET EEN IJZEREN PUNT
Gezegde: Als een blaasbalg een ijzeren punt heeft, kan hij niet verbranden (x).
Bijfiguren: 1. openhandsvrucht (x) 2. zeeschelp (x)
Betekenis: Ik ben boos (2) want hoewel wij regelmatig met elkaar naar
bed gaan (hoofdfiguur) loop je toch nog achter andere vrouwen aan
(RVV 2966-83)
No. 27
28. HOOFDFIGUUR: EEN MOOIE DOODKIST
Gezegde: Wanneer ik doodga krijg ik van mijn clan een mooie doodkist.
Bijfiguren: 1. maansikkel (x) 3. tweebel (x)
2. zeeschelp (x) 4. zeeschelp (x)
Betekenis: Ik ben erg boos en kan mij niet meer inhouden (2 en 4), alhoewel
ik mijn best doe mijn woede te verbergen (1). (Ik weet dat je
van plan bent er een vrouw bij te nemen.) Bedenk echter wel dat
het jouw schuld is als daar ruzie van komt (3). En ik wil je,
ten overvloede, nog eens zeggen dat ik tot een belangrijke clan
behoor die mij niet in de steek zal laten (hoofdfiguur).
N.B. Bij de uitwerking van de betekenis van dit deksel is de zin
"Ik weet dat je van plan bent er een vrouw bij te nemen." tussen
haakjes geplaatst om aan te geven dat deze conclusie niet onmiddellijk
valt af te leiden uit de op de deksel voorkomende symbolen. Wij komen daarmee
uit bij een wezenlijk aspect met betrekking tot de functie van de deksels;
de sociale werkelijkheid is mede bepalend voor de betekenis die wordt toegekend
aan het gebruikte deksel. Daarmee zijn veel deksels in verschillende situaties
inzetbaar. Degene die de deksel ontvangt weet in grote lijnen meestentijds
immers al van te voren wat eraan schort. (RVV 2966-94)
No. 28
29. HOOFDFIGUUR: EEN TWEEBEL
Gezegde: Wie een tweebel koopt houdt van lawaai.
Bijfiguren: Twee paar in elkaar gedraaide touwen.
Gezegde: Wie twee geiten aan dezelfde paal vastbindt, is er de
oortaak van dat de touwen verward raken.
Betekenis: Je vraagt om moeilijkheden (bijfiguren). Wanneer je
er een tweede vrouw bijneemt, ben jij er de oorzaak van dat er ruzie komt
(hoofdfiguur).
(RVV 2966-100)
No. 29
Gezegde: De paddestoel heeft slechts één been.
Bijfiguren: 1. sceptermes (x) 3. "geloofsbrief" (x)
2. trom (x) 4. tweebel (x)
Betekenis: Je bent van plan er een vrouw bij te nemen. Realiseer je
echter wel dat ik met dat plan niet instem. Zoals een paddestoel één
been heeft, zo hoort één man één vrouw te hebben
(hoofdfiguur). Bedenk bovendien dat ik tot een belangrijke clan behoor
en niet zal nalaten mijn verwanten te hulp te roepen (1, 2, 3 en 4). (RVV
2966-102)
No. 30
31. HOOFDFIGUUR: SPLEETTROM ONDER DE NSANDA-BOOM
Gezegde: Ik heb een Nsanda-boom geplant om het geduld van onze spleettrom verder te laten klinken (dat wil zeggen: Ik ben getrouwd om kinderen te krijgen en de kracht van mijn clan te vergroten).
Bijfiguren: 1. sceptermes (x) 3. trom (x)
2. drie olifantstanden 4. tweebel (x)
(x)
Betekenis: Ik ben met je getrouwd om kinderen te krijgen en mijn verwantengroep
te versterken (hoofdfiguur). Onze clan is erg belangrijk
(1, 2, 3 en 4) maar dat kan alleen zo blijven als er kinderen
komen. Je moet dan ook niet verbaasd zijn wanneer ik ineens gevlogen
ben als in onze situatie van kinderloosheid geen verandering kooit.
N. B. De spleettrom wordt onder- de Nsanda-boom geplaatst omdat op
die manier de reikwijdte van het geluid van dit instrument kan
worden vergroot. Hij wordt gebruikt om boodschappen over een
grote afstand door te geven. Hierbij worden twee slaghouten gebruikt.
Doordat de wand van de spleettrom aan de ene kant dunner is dan aan de
andere kant ontstaan er verschillen in toonhoogte waarmee de intonatie
van het gesproken woord kan worden benaderd. Zoals de Nsanda-boom, door
middel van de weerkaatsing van het geluid, onder het dichte bladerdak,
de reikwijdte van de spleettrom vergroot, zo vergroot de vermeerdering
van het aantal clanleden de invloed van deze verwantengroep. (RVV 2966-106)
No. 31
32. HOOFDFIGUUR: EEN KRAB (A) MET SCHAREN (B)
Gezegde: De krab staat stevig, omdat hij wijdbeens staat.
Betekenis: Je moet niet denken dat ik mij laat verdringen (A).
Ik zal mij verdedigen (B).
(RVV 2966-108)
No. 32
33. HOOFDFIGUUR: PALMVRUCHTENTROS OMGEVEN DOOR EEN SLANG
Gezegde: Wanneer de palmvruchttros bewaakt wordt door een slang blijft iedereen er af.
Bijfiguren: 1. zeeschelp (x)
Betekenis: Je bent met mij getrouwd en ik accepteer geen andere vrouw
naast mij (hoofdfiguur). Denk niet dat ik mij gewonnen geef (1).
(RVV 2966-112)
No. 33
34 . HOOFDFIGUUR: KRUIK WAAR EEN SLANG UITKRUIPT
Gezegde: Er is een slang in mijn kruik gekropen. Zullen we de kruik
stuk slaan om de slang te doden? - Welnee, heb maar even geduld, de
slang komt er toch wel weer uit: (Gezegde in de vorm van een
vraag en een (standaard) antwoord)
Betekenis: We zitten in de moeilijkheden, maar laten we niet
overijld te
werk gaan. De meeste problemen lossen zich wel weer vanzelf op.
(RVV 2966-113)
No. 34
35. HOOFDFIGUUR: TWEEBEL
Gezegde: Wie een tweebel koopt houdt van lawaai
Bijfiguren: 1. 1/2 vis (x) 3. slaghout (van de tweebel)
2. slangetje 4. (opgerolde) duizendpoot (x)
Gezegde: De zwarte slang verpleegt de zwarte duizendpoot en de zwarte
duizendpoot verpleegt de zwarte slang (2 en 4).
Betekenis: Het is jouw schuld dat wij ruzie hebben (hoofdfiguur en
3). Alhoewel ik je alles wat in mijn vermogen ligt heb gegeven ben je
nog steeds niet tevreden (1). Laten we proberen elkaar te verdragen.
Tenslotte zijn we allebei arme sloebers (2 en 4).
(RVV 2966-114)
No. 35
36. HOOFDFIGUUR: EEN MEERVAL (VIS) BIJ ZIJN SCHUILPLAATS
Gezegde: De meerval is tevreden, zijn schuilplaats is vlakbij.
Betekenis: Ik kom van een goede clan, waarbij ik altijd bescherming
kan
zoeken (hoofdfiguur); denk dus maar niet dat ik mij bang laat
maken.
(RVV 2966-115)
No. 36
37 . HOOFDFIGUUR: EEN EEND DIE OP ZIJN RUG KRABT
Gezegde: De eend eet met zijn snavel en hij krabt zich met zijn snavel; hij gebruikt zijn poten niet.
Bijfiguren: 1. openhandsvrucht (x) 3. zeeschelp (x)
2. neten 4. ananas (x)
Betekenis: Hoewel het misschien scherp overkomt (4) wil ik het
je toch zeggen (3): Je bent lui (hoofdfiguur). Bovendien behandel je mij
als een stuk vuil (2), terwijl onze sexuele relatie ook al niet
veel voorstelt (1).
N.B. Bij de neten (2) hoort her gezegde "De produkten van de
kippen noemt men eieren, de produkten van ons neten!" Met andere
woorden: Wij worden gediscrimineerd.
(RVV 2966-117)
No. 37
38. HOOFDFIGUUR: EEN BROEDENDE KIP
Gezegde: De kip is van de haan maar de kuikens zijn van de kip.
Betekenis: Ik ben met jou getrouwd dus ben ik van jou, maar onze kinderen
zijn van mij (dwz. van mijn clan).
(RVV 2966-719)
No. 38
39. HOOFDFIGUUR: HANESTAART
Gezegde: Bij het begin is hij recht maar verderop word( hij krom.
Bijfiguren: 1. arm met één armband 3. stuk hout
2. zeeschelp (x) 4. palmnoot (x)
Betekenis: Vroeger was je een brave jongen, maar je bent veranderd (hoofdfiguur).
Ik kan niet verzwijgen (2) dat je dingen doet die niet
door de beugel kunnen (3). Wanneer je mij dan ook niet wilt verliezen
moet je oppassen; uiteindelijk zijn er genoeg andere mannen die mij graag
willen hebben (4). Laten we de problemen echter positief benaderen want
man en vrouw moeten elkaar helpen; met één armband kun je
niet rinkelen (1). (RVV 2966-121)
No. 39
40. HOOFDFIGUUR: DUIF DIE EEN VRUCHT OPPIKT
Gezegde: Hé duif! Ik heb een pinda voor je! - Je wilt me zeker in de val laten lopen! (Gezegde in de vorm van een vraag en een (standaard) antwoord.
Betekenis: Je wilt mij vangen maar ik trap er niet in
(RVV 2966-124)
No. 40
41 . HOOFDFIGUUR: EEN REIGER
Spreekwoord: De reiger vist in het meer maar hij neemt het meer niet mee.
Betekenis: Troost je maar, ik ben een reizende prostituée. Ik
speel maar eventjes met je man. Wanneer ik verder trek heb je hem weer
helemaal voor je alleen.
N. B. Dit is een bijzonder deksel omdat hij door een vrouw aan een
andere vrouw is gegeven. Normaliter is een deksel afkomstig van
een vrouw en bestemd voor haar man.
(RVV 2866-129)
No. 41
42. HOOFDFIGUUR: EEN VLIEGENDE VOGEL
Gezegde: Er wordt beweerd dat men een vliegende vogel één van zijn vleugels kan uittrekken:
Betekenis: Geloof toch niet alles wat er gezegd wordt:
(RVV 2966-130)
No. 42
43. HOOFDFIGUUR: EEN DOODKIST MET DRAAGSTOKKEN
Gezegde: Wanneer ik doodga krijg ik van mijn clan een mooie doodkist.
Bijfiguren: 1. tovernoot (x) 3. openhandsvrucht (x)
2. zeeschelp (x) 4. vogel in val (,x)
Betekenis: Ik heb veel grieven tegen jou (2) en ik kan ze niet
langer voor me houden (1). Mijn grootste verwijt is dat onze sexuele relatie
niets meer voorstelt (3). En alhoewel je mij gestrikt hebt ben
ik toch niet echt gevangen; nog één ruk en de vogel is
gevlogen
(4). Bovendien kom ik uit een goede clan waarop ik altijd terug
kan vallen (hoofdfiguur).
(RVV 2866-136)
No. 43
44. HOOFDFIGUUR: KAN VAN EEN HEKS
Gezegde: Wanneer men de heksekan helemaal vol doet is het niet goed, wanneer men hem maar half vol doet is het ook niet goed.
Betekenis: Het is nooit goed, wat ik ook doe.
(RVV 2966-137)
No. 44
45. HOOFDFIGUUR: HET CLANHOOFD WORDT IN EEN DRAAGSTOEL DOOR TWEE SLAVEN GEDRAGEN
Bijfiguren: Zeven slaven met successievelijk een sceptermes, een tweebel,
een trom, drie olifantstanden en een vaantje.
Betekenis: Pas op: Ik kom uit een zeer belangrijke clan.
(RVV 2669-2124)
No. 45
Muts die door een hoofdman wordt gedragen. Het patroon symboliseert
de oneindigheid van de verwantengroep en het hoofdmanschap.
Top van een waardigheidsstaf met de uitbeelding van een hoofdman.
1. INLEIDING | 2. SPREEKWOORDENDEKSELS | 3. BEELDSYMBOLEN EN HUN BETEKENIS | 4. VIJFENVEERTIG SPREEKWOORDENDEKSELS I | SPREEKWOORDENDEKSELS II